- تریاک (Opium)، شیرابه (Latex) به دست آمده از کپسول ( گرز) گیاه Papaver somniferum یا همان خشخاش و کوکنار، محتوی آلکالوئیدهای متنوعی است که در پزشکی از آنها استفاده های زیادی صورت می گیرد.
- به طور متوسط حدود 25 کیلوگرم تریاک (5 تا 50 کیلوگرم بسته به واریته، شرایط آب و هوایی و شرایط کاشت متغیر است) از هر هکتار کاشت خشخاش برداشت میشود. قیمت جهانی هر کیلوگرم تریاک در سال 2024 حدود 330-750 دلار بوده است.
- تریاک به طور معمول محتوی 8-20 درصد (به طور متوسط 10-15%) مورفین، 0.5-3% کدئین، 0.1-0.5 تبائین (Thebaine) است.
- از گونه P.somniferum معمولا برای تولید مورفین و کدئین استفاده میشود ولی برای تولید تبائین از گونه P. bracteatum استفاده میشود.
- تولیدکنندگان عمده تریاک در دنیا کشورهای افغانستان، میانمار، مکزیک، و لائوس هستند. تولید تریاک در ایران سابقه طولانی داشته و تا قبل از انقلاب در نقاط مختلف کشور کشت میشده است. اقلیم کشور ایران به دلیل تنوع آب و هوایی شرایط مناسبی برای کشت خشخاش فراهم آورده است. کشت این گیاه به دو صورت پائیزه و بهاره امکان پذیر است. کشت پائیزه آن به دلیل طول دوره رشد طولانیتر ضمن عملکرد بالاتر نیاز آبی کمتری نیز دارد.
- با توجه به موارد فوق و از طرفی کاهش شدید سطح زیرکشت آن در کشور افغانستان و نیاز صنایع دارویی کشور به مشتقات حاصل از این گیاه، لازم است تا برنامه ریزی منسجمی برای شناسایی ارقام مناسب، اصلاحات ژنتیکی لازم، تولید بذر گواهی شده و شیوههای مناسب کاشت و برداشت صورت گیرد.
- لازم به ذکر است که سالیانه حدود 1100-1500 تن تریاک (Opium) در دنیا مصرف میشود که 76% آن متعلق به آسیا است. نیاز کشور ایران به تریاک طبق آمارارائه شده تا حدود 450-500 تن در سال است که با توجه به متوسط تولید سالیانه جهانی( 1100-1500 ) تن رقم بالایی است.
- با یک محاسبه ساده میتوان دریافت که اگر نیاز کشور 450 تن تریاک در سال باشد و نصف این مقدار از قاچاق تامین شود (سال 1403، مقدار 220 تن قاچاق کشف شده است) سالیانه به حدود 220 تن تریاک دیگر نیاز داریم. اگر تولید تریاک را حدودا 25 کیلوگرم در هکتار در نظر بگیریم برای تولید 220 تن تریاک باید حدود 9000 هکتار خشخاش کشت شود. اگر 10 کیلوگرم بذر برای هر هکتار نیاز داشته باشیم و برای دستیابی به سطح 9000 هکتار مزارع خشخاش یک برنامه 3 ساله داشته باشیم ( 3000 هکتار در سال) ؛ برای سال اول به 30 تن بذر مرغوب خشخاش نیاز خواهیم داشت! و میتوان چنین پیش بینی کرد که برای جایگزینی تریاک تولیدی کشور با تریاک قاچاق نیازمند یک برنامه حداقل 5 ساله منسجم با دخالت بخش خصوصی خواهیم بود.
- اما تبائین از دیگر آلکالوئیهای بدست آمده از دیگر گونه پاپاور با نام P.bracteatum یا خشخاش ایرانی/ شقایق سیاه است که درصنعت داروسازی ارزش زیادی دارد چرا که مواد دارویی مثل Oxycodone، Buprenorphine، Naltrexone و Naloxone از آن مشتق میشوند. که ویژگیها و وضعیت کاشت و تولید آن در مقالات بعدی بیان خواهد شد.
برای مطالعه بیشتر در مورد خشخاش به مقاله کاشت خشخاش در ایران مراجعه کنید.
نویسنده: دکتر داراب یزدانی
